گەلێک ژێردەستەو خاک داگیرکراو بێت ، یەکەم سیاسەتێک لە دوای سیاسەتی کردرایی داگیرکاری ، بە لارێدا بردن و ئاسمیلەی پەروەردەیی وچەی داهاتوویەتی ، کەوابوو لە نەبوونی ناوەند و ڕاگەیاندنێکدا کە نەتوانێت بەرهەڵستی وەها سیاسەتێکی تواندنەوە ببێتەوە ، لە ڕووحییەتی شۆڕشگێڕیدا ” دایک ” وەک یەکەم فاکتەری سەرەکیی بەرپەرچدانەوە ، ئەرکیكی ئەخلاقیی نەتەوەیی شۆڕشگێڕی دەکەوێتە ئەستۆ ، وەک چۆن لە کوردەواریدا ئافرەت خۆی ئافراندنە .
ئەوە لە کاتێکدایە داگیرکار بە تێگەیشتن لە وەها سیاسەتێک ، بە شێوەیی ڕواڵەتیی بەناوی ڕەچاوکردنی ماف بۆ ئافرەتانی خاک داگیرکراو ، هەوڵ دەدات ، هەرلە رێگەی ئافرەتانەوە بە تایبەت دایک ، وچەی داهاتوو لە بەها نەتەوەییەکان دابماڵێت .
کەوابوو لێرەدا ئەرکی دایک لە بەرپرسیارەتیدا ڕۆشنبیریی نەتەوەییە ، ڕۆشنبیریی نەتەوەییش بەرپرسیارەتی ئەخلاقی شۆڕشگێری لە ئەستۆ دەگرێت لە بەشی پەروەردەدا .
واتە دایک بە یەکەم مامۆستای ژیانی منداڵ دادەنرێت، ئەو کەسەیە کە فێری کارامەیی سەرەتایی ژیانی دەکات، وەک قسەکردن و ڕۆیشتن، هەروەها سەرچاوەی هەموو زانیاری و ڕاستی و هەستەکانە بۆی، ئەو کەسەیە کە فێری هەستی مرۆڤایەتییان دەکات، وەک خۆشەویستی و بەزەیی و سۆز و خوو و ڕەوشتی باش، وەک یەکسانی و ڕێزگرتن و مێهرەبانی ، بەڵام هەمووی ئەمانە ئەگەر لە بەرژەوەندیی شوناسی نەتەوەییدا پێناسەی بۆ دانەرێژرێت ، پەروەردەیەکی سەقەتە .
ئەم شوناسە نەتەوەییش ، ناکرێت بە پێناسی فەلسەفەی نەتەوەیی بۆی شیبکرێتەوە لە کاتێکدا مناڵ گەشەی فکری نەگەیشتبێتە بڕیار دان ، بۆیە گرینگیدان بە وشە کوردییەکان و تەنانەت ئەو ناوەی لە مناڵ دەنرێت دەتوانێت یەکەم بنەماکانی پەروەردەی نەتەوەیی لە سەر هەڵچندرێت .
چونکە تاقیکردنەوە زانستییەکان سەلماندوویانە کە زۆربەی ئەو بەها ئەخلاقییانە کە منداڵ لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ژیانیدا فێری دەبێت، تا گەورە دەبێت لەگەڵیدا بەردەوامن وەک خۆشەویستی و ناخپاکیی و نشتیمان خۆشەویستی ، یەکەم کاردانەوەی نشتیمان خۆشەویستیش مرۆڤ دوور دەکاتەوە لە خەیانەت و جاشێتی ، کەوابوو لە وەها پەروەردەیەکدا نشتیمان خۆشەویستی هەرخۆی دەبێتە بنەمای ڕۆشنبیری و مرۆڤی ڕۆشنبیریش هەرچی مرۆڤانە بیر بکاتەوە ناتوانێت پشت لە نەتەوەکەی بکات ، چونکە هەرخۆی نەتەوە یەکەم پێناس و شوناسبوونی مرۆڤبوونیەتی ، یەکم شوناسی مرۆڤبوونیش ئەدەب و ئەخلاق بەرزییە ، کەوابوو دیسانیش حەوجێدەبینەوە بەوەی مرۆڤی ئەخلاق بەرز و بە ئەدەب خەیانەت نشتیمان و تاکی گەلەکەی ناکات .
بۆیەش وشەی ” دایک ” لە هەمووزاراوە کوردییەکاندا پیرۆزترین وشەیە لە زمانی کوردیدا .
مهاباد عوسمانی
