نووسینی: جەلیل ئازادیخواز
بە هەر ڕوایەتێك شرۆڤەی نەورۆزبكەین. چ لەڕووی مێژوویی و ڕەچەڵەكناسیەوە، چ لە ڕووی هزری و چەمكی ئاوەزو ئەقڵانییەتەوە. نەورۆز خوڵقاوی شارستانییەتی “زاگرۆسی” و وێژەمانی ئۆبژە وشیارەكانی بازنەی ئەم شارستانییەتەیە. ئەگەر نەورۆز چەمكی ئاوەزی وڕامانی ئەقڵانی بێت بۆخۆێندنەوەی بوون وسروشت وژیان وكەوشەن . هەوڵێكی ئاوەزمەندانەی مرۆڤی ئەم شارستانیەتەیە. بۆ ناسین وڕانان وهەڵهێنانی، میكانیزمەكانی وشیارانەی ژین، لەگەڵ سروشت وكەوشەن. لە قۆناخەكانی پێش مێژوو و زەمەنی ئەفسانە و ئوسیوورە.
وێژەمانێكی نادەستەمۆ بە دین و دەسەڵات و ئایدۆڵۆژیایە. بەرجەستەترین تایبەتمەندی نەورۆز ، بوونە وەك ئاوەزی ئۆبژەیەكی هۆشیاری ڕەخنەگری دیسكۆرس شكێن.
بەم مانایەكە; دەكرێ بێچم و فۆرمی دەرەوەی دەستی بۆ ببرێت و هەندێك گۆڕانی تێدا بكرێت، بە مەبەستی:
یەك: بە دینی كردن وكەوی كردنی بۆ دین
دوو: هەوڵی هاوسازكردنی لەگەڵ دیسكۆرسی دەسەڵات
سێ: بارگاوكردنی بە گێڕانەوە و فیگۆڕە فكرییە زەبەلاحەكان
لەڕەوتی بوونی نەورۆزدا ترادیسوێنە نزیكەكانی بازنەی جوگرافیا و شارستانییەتی نەورۆز هەوڵیان داوە لەم سێ ڕەهەندەدا دەست بەسەرداگرتنی خوازراویان بێت .
نەورۆز لە هەناو و پێكهاتەی خۆیدا ،بوونێكی یاغی نادەستەمۆی ڕەخنەگرە . بوونێك لە دەرەوەی هەموو ئایدئۆلۆژی و دین و فەلسەفەكان خوێندنەوەی خۆی هەیە بۆ بوون و كەوشەن. بەڕوونی دەبینی، نەورۆز لەرەوتی مێژووی خۆیدا سەرەڕای ئەوەی كە هەموو شارستانی و فەلسەفە وئایدئۆلۆژی و دینەكان ویستویانە ماكەی خۆیانی لێدەن و بیكەنە بەشێك لە بوونی خۆیان. هیچ سەركەوتوو نەبوون بەڵكوو بەشێك لەوان بووەتە پاژێك و نەریتێك لە نەریتەكانی نەورۆز. هەموو ئەو باوە دینی و فكریانەی كە بە جۆرێك لە جۆرەكان هەوڵی ڕامكردنی نەورۆزیان داوە یا كشاونەتەوە یا بوونەتە بەشێك لە بوونی نەورۆز. هەر لە پیترایزم و زەڕدەشتییەت و ئیسلام ومسیحییەتەوە تا یەهوودی و هەموو ئیدئۆلۆژیە نوێیەكان لە سڕینەوە یا گۆڕینی ناسنامەی هزریی و كۆمەڵایەتی و مێژوویی نەورۆز سەركەوتوو نەبوون .
بە درێژی مێژووی نەورۆز. لانیكەم بە درێژی مێژووی هاوچەرخ، یا نوێ، نەورۆز لە لایەن دوو دیسكۆرسی تەوایتەتخوازی خۆسەپێنەوە ، كە توانای سەلماندنی هیج بوونێكیان لە دەرەوەی خۆیان نییە كەوتۆتە بەر پەلامار و دەست بەسەرداگرتن كە بریتین لە؛
هەردوو دیسكۆرسی ئیسلام و ناسیۆنالیزمی ئێرانی فارسی. لەم ساڵانەی دواییش دا بەداخەوە دیسكۆرسێكی هاوشێوەی دوو دیسكۆرسی سەرەوە هەربە شێوەی ئەوان و بۆ مەبەستی لەباربردنی لە رۆژهەڵات، پەلاماری نەورۆزی ڕۆژهەلاتی داوە كە ئەویش بریتییەلە ؛ دیسكۆرسی ئۆجەلان چەقی. ئاخێزگەو بنەماو پێكهاتەو میكانیزمە سەرەكیەكانی ئەم وێژەمانەش ، دیسان شۆڕدەبنەوە بۆ مەزهەب خوازی و ماركسیزمی ئۆرتۆدۆكسی كلاسیك. جۆرە ناسیۆنالیزمێكی رۆنەنراو و شرۆڤەنەكراویشی هەیە، كە لە زۆر جاراندا خۆی وەك جۆرێ لە پەڕگیری تووندی سیاسی دەنوێنێت . ئیستاش هەر سێ ڕەگەزی سەرەوە لەكۆی ئایدیایی ئاپۆچێتیدا ڕەگەزی سەرەكی و بنەمایین. ستایشی مەزهەبی شیعە و بەگشتی دین چەقی لەم دیسكۆرسەدا خاڵی جەوهەری وب نەمایەكی سەرەكییە. لەهەمان كاتدا هەوڵی بەرچاوی بووە بۆ بە حیزبی كردنی نەورۆز و وكردنی بە میكانیزمێكی پەڕگیر لە ئایدیاكانی خۆیدا، كە نموونەی مەیدانی لەم بوارەدا زۆرن .
نەورۆز بەپێی بنەما و هەناو و كۆی ڕەگەزە بنەمایەكانی خۆی، بوونێكی سەرو دیسكۆرسە سیاسی و ئایدئۆلۆژیەكانە. لەبنەمادا خۆی ئەركی فەلسەفەی لە ئەستۆیە بۆ شرۆڤەكردنی بوون و كەوشەن و ژیان . بوون و ژیان لە نەورۆزدا ، گۆڕانە ، كشانە لە نزم ئاستیەوە بۆ بەرزە ئاستی . گەشەكردنە لە فۆرمێكەوە بۆ فۆرمێكی گونجاوتر. هەڵتۆقینی بابەتیانەیە لە بونێكەوە بۆ بوونێكی گونجاوتر و شیاوتر و بەمانەی وشە”ڕەها”تر
یاریی كە خۆی لەرەگەزی میترایزم و ئایینە سەرەكیەكانە، لای یارییەكان ،یەك لەو ئایینانەشە كە هەوڵیداوە خۆی لەبازنەی ئاوەزی نەورۆزدا جێگیربكات. شقڵێكی فراوانی نەورۆزی پێوەدیارە و وەك هەموو دینەكانی دیكە كەوتووەتە ژێر كاریگەری كولتووری نەورۆزەوە. روانینی بۆ نەورۆز بریتیەلە: “لای یاریەكان، نەورۆز دوارۆژی كۆتایی هانی، ئافراندنی بوون و كەوشەن و مرۆڤە كە یەزدان لە سەر تەخت دادەنیشێت و پاشان “حەوتەوانە و چلە” لە بەردەمیا دەكەونە سەما.
جەژنی نەورۆز لای یارییەكان تەنیا جەژنێكی دێرینە نییە. بەڵكوو باوەڕێكی گەردونییە. لە دەفتەرەكانی یارستاندا زۆر ئاماژە دراوەتە نەورۆز و گرنگی ئەم جەژنە. “شاخۆسین” مووبارەك شای لۆڕستانی” كە خۆی نموونەی باڵای هێزو دەسەڵات و “فەڕەی ئیزەدییە”، دەڵێت :
نەورۆز ئێمەین وهەموو هاوساڵان
دووڕی نەسماوی هەموو لاڵانین *
دەفتەر لەشوێنێكی دیكەدا دەڵێت :
داوودم دیتەن نەتۆی بەرقی نور *
نە قورسە بتون نە شەوی نەورۆز
هەوڵدان بۆ ڕێكخستنی دانیشتنی جەمشید لە سەرتەخت و دامەزراندنی دەوڵەتی ماد و رووخانی ئاشووریەكان وسەركەوتنی مادەكان. و زۆر بابەتی دیكەش هەموو لەو هەوڵانەن كە دەخوازن خۆیان بە تووندی بە نەورۆزەوە گرێ بدەن. دەبێ ئەم ڕاستییەش پشتڕاست كرێتەوە كە هەموو ئەم گەلانە و كۆیەكی دیكە لە گەلانی بازنەی شارستانی زاگرۆس هاوبەش و خۆیان خولقینەری نەورۆزن. نەورۆز تەنیا خولقا و مووڵكی یەك لەم گەلانە نییە، ئەگەرچی دەتوانین ئەم داواكاریەمان هەبێت، كە كورد بەپێی هەموو فاكت و میكانیزم و ئەلەمینتەكانی نەورۆز. لەم جەژنەدا بەشی شێری هەیە. لەڕووی رەچەلەك ناسی و فۆرم و پێكهاتەوە ،كۆیەك بەڵگەی گرنگ هەن بۆ ئەم داواكارییە. گەرچی لەم كورتەباسەدا مەبەست ئەوە نییە. ئەوەی گرنگە هەروەك لەسەرەوە ئاماژەمانكرد سێ گوتار زۆربەپەلە و هەڵپەوە هەوڵی دەست بەسەرداگرتنی دڵخوازنەی نەورۆزیان داوە. لە مێژووی نەورۆزدا ناسیۆنالیزمی بنەماخواز ودەسەڵاتی فەرمانڕەوای فارس هەوڵی داوە لە دوو ڕووبەردا نەورۆز دەست بەسەردابگرێت.
یەك؛ نەورۆزی وەك دیاردە و جەژنێكی فارسی ئاریایی وانوێنەكردوە و دەیكات. هەوڵیداوە گەلانی دیكەی بازنەی شارستانی زاگرۆس بە پێناسەی ئێرانی و ئێرانی بوون لە ناسنامەی سەربەخۆ داماڵێت . وەك وردەكولتوری پەراوێزی فارس و نەورۆز پیناسەیان بكات. ئەگەر توانیشی بیانسڕێتەوە.
دوو؛ لەم ڕوانگە و جیهانبینیەدا نرخ و بوونی نەورۆز، هێندەیە كە هەواڵی رەوانەوەی سەرمادەدات و دەرفەتێكە بۆ ستایشی بەهار ودەسەڵات. جەژنێكی كۆمەڵایەتی دێرینەیە و پاشكۆی دەسەڵات و دینە. بارگاوكردنی بە ترادیسۆینەكانی ئێران و ئێرانچێتی، كە زۆرتر و زۆرتر لە كولتووری گەلی باڵادەستدا خۆی دەبینێتەوە، سەرەرای هەموو ئەمانەش ، ئەم گوتارە دەسەڵاتخوازە پاوانخوازە، هەمیشە هەوڵیداوە كە نەورۆز دابەزێنێتە سەرئاستی تاكەكەسی و وردە كولتورەكان و دوورخستنەوەی لە ڕووبەری گشتی .
قەتیسكردنی نەورۆز لە نەریتە كۆمەڵایەتیەكاندا، كردنی بە بۆنەیەكی نەتەوەیی ئێرانی، كە ئاخێز و بنەماكانی فارسین. هەوڵدان بۆملكەچكردنی لەئاست دیندا. دوورخستنەوەی ژنان و سەندنەوەی شادی گشتی و فەزای گشتی وپاكردنەوەی هەندێك نەریتی لەمێژینەی نەورۆز، لە تایبەتمەندییەكانی ئەو وێژەمانەن كە تا ئێستا بێ بەرئەنجام یا كەم ئەنجام بووە .
دەست بەسەرداگرتنی پاوانخوازانەی نەورۆز، لە ڕووبەرێكی دیكەو لەلایەن وێژەمانێكی دیكەوە، كە بەنیازبوو كۆی ئەلەمێنتە نەتەوەیی و پێشكەوتووەكانی نەورۆز مسادەرە بكات. بانگەشەی ناڕەوای ئەوە بكات كە گیانی گۆرانخوازانە و شادی بەكۆمەڵ وئاراستەی گۆڕانی نەورۆز خوڵقاوی ئەوە، وانیشان بدات كە كۆی مێژوو، و بوونی بزاوتی ڕزگاریخوازی ڕۆژهەلات ڕوو لەنوچی بێ راستبوونەوەیە .یەكێكی دیكە لە دیسكۆرسانەبوو كە لە نەورۆزی ئەمساڵدا بە ڕۆشنی نەزۆكی و بێ بەرئەنجامی خۆی دیت. نەورۆزی ئەمساڵ، نەورۆزی جامانەكان. لەڕاستیدا گێڕانەوەی نەورۆز بوو بۆ ڕێچكەی راستەقینەی خۆی، كە نوێ بوونەوە و پێشكەوتن و گۆڕان و شادی بەرفراوانی كۆمەڵایەتی و نەفی دیسكۆرسی دەسەڵات و هەموو دیسكۆرسەكانی دیكەبوو. ئەوانەی كە تەپڵی مسادەرەی نەورۆز و شكانی خەباتی رۆژهەڵات و بە ئایدیالۆژیكردنی نەورۆزیان دەكووتا.
نەورۆزی ئەمساڵ، سەرەڕای هەموو تایبەتمەندییەكانی دیكەی خۆی، بەرجەستەكەرەوەی ئەم دیاردە مەزن و پیشكەوتوانە بوو. ڕۆڵی خولقێنەر و پێشەنگی ژنان، گیانی ڕاوەستان و نوێ بوونەوە. رەخسانی فەزایەكی گشتی شاد و مافخوازانە و مافناس، كە بە پێداگری لەسەر تایبەتمەندییەكانی زێدی خۆی، هەموو جۆرەكانی دەسەڵات و خۆسەپێنی رەتكردەوە. نمایشكردنی بوونێكی سەربەست وخاوەن شووناس و ڕۆژهەڵات چەق .
