مریەم خان، یه‌كه‌م گۆرانیبێژی كورد كه‌ به‌ دیالێكتی كرمانجی ژووروو گۆرانی له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار کردبێت

0
629
مریەم خان
مریەم خان

ژنه‌ گۆرانیبێژی كورد (مه‌ریه‌م خان) ناوى ته‌واوى (مه‌ریه‌م محه‌ممه‌د ئه‌حمه‌د)ه‌ و له‌ ساڵی ١٩٠٤، له‌ گوندی (دێرگول)ی سه‌ر به‌ ناوچه‌ى جزیره‌ی بۆتان له‌ دایک بووه‌.
سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى له‌ ژیانیدا دووچاری گرفت و ناخۆشی زۆر بووه‌ته‌وه‌، توانیویه‌تی كه‌سایه‌تی به‌رز ڕابگرێت. یه‌كێک له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی كه‌ مه‌ریه‌م خانی پێ ناسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ هه‌میشه‌ سه‌ری به‌ له‌چک به‌ستووه‌. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ تا ئێستا، له‌ ناو خێڵه‌ كۆچه‌رییه‌كانى باكوور و خۆرئاواى كوردستان و هه‌ندێ ناوچه‌ى (شه‌نگال)دا، ئه‌م شێوازى سه‌ربه‌ستنه‌ باوه‌. پاش ئه‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، باری ئابووریی و كۆمه‌لایه‌تی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ ناله‌بار ده‌كات، ئه‌میش وه‌ک زۆربه‌ی خه‌ڵک، زێدی خۆی به‌جێ ده‌هێڵێت و به‌ره‌و ولاتی شام كۆچ ده‌كات. ماوه‌یه‌ک له‌ شاری (دیمه‌شق) ده‌مێنێته‌وه‌ و دواتریش له‌ ساڵی ١٩٢٤دا، ده‌چێته‌ باشوورى كوردستان و له‌ شاری (زاخۆ) جێگیر ده‌بێت.
كاتێک كۆمپانیای تۆماری ده‌نگ له‌سه‌ر قه‌وان له‌ شاری (به‌غدا) داده‌مه‌زرێت، مه‌ریه‌م خانی هونه‌رمه‌ند، به‌ هیوای ئه‌وه‌ی كه‌ گۆرانییه‌كانی له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار بكات، ڕوو له‌ پایته‌خت ده‌كات و له‌ ساڵی ١٩٣٠دا، چه‌ند لاوک و به‌سته‌یه‌كى له‌ لایه‌ن كۆمپانیاى (به‌یزافۆن، ئۆدیۆن و ئه‌بولكه‌لب)ـه‌وه‌، له‌سه‌ر قه‌وان بۆ تۆمار ده‌كرێت. یەکەمین قەوانی لە ساڵی ١٩٣٠دا بە ناو دۆمامێ تۆمار کردووە.
مریەم خان لای کۆمپانیای هیس ماستەرس ڤۆیس ١٢ لاوک و بەستەی بە ٥ قەوان و ٤ قەوانی کۆمپانیای کۆلومبیا پڕ کردووەتەوە کە دەکاتە ٩ قەوان. له‌وانه‌ (لۆركێ لۆركێ، گولێ وه‌ی نار، هه‌ی به‌رده‌ به‌رده‌، لێلێ وه‌سۆ، گولا شێنی شێنی، یار حه‌لیمێ، محه‌ممه‌دۆ ڕۆنی، لێلێ ئێمێ، لێ دایێ، لۆلۆ سوارۆ، ئه‌ی ده‌لال و زه‌مبیل فرۆش). به‌م كاره‌شی، ده‌بێته‌ یه‌كه‌م گۆرانیبێژی كورد كه‌ به‌ دیالێكتی كرمانجی ژووروو گۆرانی له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار بكات.مریەم خان سیازدە بەستەی فۆلکلۆریی، شەش لاوکی میللی و شۆڕەسواریی وپازدە لاوکی ئەڤینداری چڕیوە. جگه‌ له‌و لاوک و به‌ستانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر قه‌وان تۆماری كردوون، له‌ ڕادیۆی به‌غدا و ئاهه‌نگه‌كانیشدا، ژماره‌یه‌كی زۆر به‌سته‌ و لاوكی تریشی هه‌یه‌، كه‌ هه‌ندێكیان تا ئێستاش له‌لایه‌ن گۆرانیبێژانه‌وه‌ ده‌وترێنه‌وه‌. بە پێی قسەی “کامیلی کاکە مین” یەکەمین بێژەری ڕادیۆی کوردی بەغدا، مریەم خان لەساڵی ١٩٤٢دا تێکەڵی پەخشی کوردی ڕادیۆ بەغدا بووە.
مریەم خان، پەیوەندی زۆرباشی لەگەڵ گۆرانیبێژانی ئێستگەی بەغدا دەبێت، بەتایبەت ” حەسۆ جزیری، دایکی جەماڵ، ئەڵماس خان، ڕەمەزان جزیری، عەلی مەردان و…” لەگەڵ هەندێک هونەرمەندی تریشدا وەک ” محەمەدعارف جزیری، حەسەن جزیری و ئەڵماس محەمەد” گۆرانی وتووە.
سەرەڕای ئەو یادەوەریی و یادگارییانەی کە لە لایان هونەرمەندان و هاوسەردەمانی مریەم خانەوە دەگێڕدێتەوە، بەڵام سەبارەت بە ژیانی هەمەلایانەی هونەرمەند، زۆر لایانی نادیار ماون کە پێویستیان بە گەڕانی مەیدانیی و لێکدانەوەی زۆرترە.
ماوەتەوە بڵین کە مریەم خان لە ساڵی ١٩٤٩دا، تووشی نەخۆشی گورچیلە دەبێت و پاش هەوڵێکی زۆر بۆ چارەسەرکردنی، لە مانگی تەمووزی هەمان ساڵدا لە نەخۆشخانەی میر ئەلیاس لە بەغداد کۆچی دوایی دەکات و لە گۆڕستانی شێخ مارف بە خاک دەسپێردرێت. گۆڤاری “الاذاعه والتلفزیون”ی بەغداد نووسی بووی” ناودارترین سترانبێژی بیستەکان، مریەم کەچەڵ لە ژوورێکی ناهەمواری گەڕەکی بابۆلموعەزەمدا بە هەژاری کوچی دوایی کرد”.
مریەم خان گۆرانیبێژێكی دێرینی كوردە، بەدرێژایی ئەو ساڵانەی وەك هونەرمەندێكی ڕەسەن و دەنگ بەجۆش ناسرابوو توانیویەتی خزمەتێكی بەرچاوی هونەرو میوزیكی كوردیمان بكات و ببێتشە یەكێک لە گۆرانیبێژە پێشەنگەكانی كاروانی هونەری گۆرانی كوردی. سەبارەت بە داهێنانەكانی لەو بوارەدا دەكرێ لەچەند وێسگەیەكی هونەریی ئەم خانمەدا بوەستین و بەهێزی دەنگ و توانستە هونەرییەكانی بكەین.
سەرەتا دەبێ ئەوە بیرخۆمان بخەینەوە كە دووجۆر گۆرانی لەنێو میللەتانی رۆژهەڵاتیدا باویان هەیە، ئەوانیش گۆرانی سووک و گۆرانی قوڕس، بەو واتایە ئەو گۆرانیانەی كە لە ئاواز و ریتم و رستەی شیعریدا ساكارن و بەیەک جۆر لە ئاوازو شیعر پابەند دەبێ، دەتوانین ناویان بنێین گۆرانی سووک و ئەو گۆرانیانەی كە پابەند نابن بەیەک چەشن لە ریتم و ئاوازو شیعر، دەوترێت گۆرانی قوڕس

مریم خان زۆربەی ئەو گۆرانیانەی تۆماری كردوون لەجۆری دووەمن، كەمێک لەگۆرانیبێژان نەبێ، ناتوانن گۆرانی قورس بچڕن، چونكی تەبەقەی دەنگ و ئۆڤەرەكانی پەیژەی موزیكی لەنزمەوە بۆبەرزو پاشان بەرزتر، هەروەها بەپێچەوانەوەش كارێكی وەها ئاسان نیە هەموو خاوەن دەنگێكی ئاسایی ناتوانێت جێبەجێی بكات، ئەوانەی لەمقام گووتن سەركەوتوون خاوەن دەنگێكی بەهێزن شارەزاییەكی زۆری هونەری ئەمجۆرە گۆرانیانەن و هەناسەیەكی قوڵ و قورگێكی لەباریان هەیە، دەتوانن لەسەرەتادا مقامەكە بەئاستێكی گونجاو ببەن و لەكۆتاشدا زیرەكانە كۆتایی پێبهێنن.
مریەم خان بەوە ناسرا بوو كام گۆرانی مقاماتی قورسی تیابووبێ، بەسەركەوتوویی ئەدای كردوە، لەپاڵ ئەمەش چێژێكی هونەریانەشی بەبیسەرانی دەبەخشی و هەست و نەستیانی دەخرۆشاند.

ئەو لاوکانەی کە مریەم خان تۆماری کردوون:

محەمەدێ سەلیم”هێلی دەلال”، لێ دایێ، کۆرئۆغلی، لێ لێ وئاغاو و فەرمانە، بشارێ چەقۆ قەسرا با خەمسێ، ئەی لێ دەلال، سێڤا حاجی، محەمەد و رۆنی، ئەمان ئەمان سێڤا منێ، لێ لێ وەر حەلیمێ، یار گەورێ، چەمێ بشیریکا، دومام، دەردۆ، عەرەب شێنی، یادێ، قەمەرێ جانێ، جەم بەلی، بەژنا زراڤ، بێمال، لۆلۆ سوارۆ

سه‌رنج و كۆمێنت

كۆمێنت